○ พุทธสุภาษิต

อโหรตฺตมตนฺทิตํ ตํ เว ภทฺเทกรตฺโตติ

คนขยันทั้งคืนทั้งวัน จักไม่ซึมเซา เรียกว่าแต่ละวันมีแต่นำโชค

๑. คำอ่านบาลี

อโหรตฺตมตนฺทิตํ ตํ เว ภทฺเทกรตฺโตติ

อ่านว่า

อะ-โห-รัด-ตะ-มะ-ตัน-ทิ-ตัง ตัง-เว พัด-เท-กะ-รัด-โต-ติ

๒. แปลศัพท์และอธิบายความหมาย

บาลี ความหมาย
อโหรตฺตํ กลางวันและกลางคืน
อตนฺทิตํ ไม่เกียจคร้าน ไม่ท้อถอย มีความเพียร
ตํ บุคคลนั้น
เว นั่นแล, โดยแท้
ภทฺเทกรตฺโต ผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ หรือผู้มีวันคืนอันดีงาม
อิติ ดังนี้

๓. อธิบายเพิ่มเติม

พุทธสุภาษิตบทนี้สอนให้เห็นความสำคัญของการดำเนินชีวิตด้วยความเพียรและความไม่ประมาท ไม่ปล่อยเวลาให้ผ่านไปโดยเปล่าประโยชน์

คำว่า อโหรตฺตมตนฺทิตํ มิได้หมายความเพียงว่าเป็นคนขยันทำงานตลอดทั้งวันทั้งคืนเท่านั้น แต่ในบริบทของพระสูตรนี้ หมายถึงบุคคลผู้มีความเพียรในการปฏิบัติธรรม ไม่เกียจคร้านในการเจริญสติและพิจารณาธรรมอยู่เสมอ

หลักสำคัญของภัทเทกรัตตสูตร คือ การไม่หมกมุ่นอยู่กับอดีต ไม่เพ้อฝันถึงอนาคต แต่ให้ตั้งสติอยู่กับปัจจุบัน รู้เท่าทันสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น และทำหน้าที่ของตนให้ดีที่สุดในขณะนี้

ดังนั้น คนที่มีชีวิตอย่างมีคุณค่า ไม่ใช่คนที่ทำงานหนักจนไม่มีเวลาพักผ่อน แต่เป็นคนที่รู้จักใช้เวลาอย่างเหมาะสม มีความเพียรในสิ่งที่ถูกต้อง และไม่ปล่อยให้ความเกียจคร้านหรือความประมาทครอบงำจิตใจ

ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน
- นักเรียนหมั่นศึกษาเล่าเรียน ไม่ผัดวันประกันพรุ่ง
- ผู้ประกอบอาชีพทำหน้าที่ด้วยความรับผิดชอบและสุจริต
- ผู้ปฏิบัติธรรมเจริญสติอย่างสม่ำเสมอ ไม่ทอดทิ้งการฝึกฝนตนเอง
- ผู้สูงวัยใช้เวลาที่เหลืออยู่สร้างประโยชน์แก่ตนเองและผู้อื่น
เมื่อแต่ละวันดำเนินไปด้วยความเพียร สติ และความไม่ประมาท วันนั้นย่อมเป็นวันที่มีคุณค่าอย่างแท้จริง

๔. ข้อสังเกตเกี่ยวกับคำแปล

คำแปลที่ว่า
“คนขยันทั้งคืนทั้งวัน จักไม่ซึมเซา เรียกว่าแต่ละวันมีแต่นำโชค”

เป็นคำแปลแบบสรุปให้เข้าใจง่าย แต่มีจุดที่ควรทำความเข้าใจเพิ่มเติม คือ
- คำว่า ภทฺเทกรตฺโต แปลตามความหมายว่า “ผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ” ไม่ได้แปลตรงตัวว่า “มีโชค”
- คำว่า อตนฺทิตํ หมายถึง ไม่เกียจคร้าน หรือมีความเพียร ไม่ใช่เพียงไม่ง่วงหรือไม่ซึมเซา
- ใจความของพระสูตรเน้นการมีสติและความเพียรในการปฏิบัติธรรมในปัจจุบัน ไม่ใช่การทำงานโดยไม่พักผ่อน
ดังนั้น หากต้องการแปลให้ใกล้เคียงกับบริบทของพระสูตรมากขึ้น อาจใช้ว่า

“ผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน ผู้นั้นแล เรียกว่าเป็นผู้มีราตรีเดียวอันเจริญ”

๕. สรุปข้อธรรม

พุทธสุภาษิตบทนี้สอนว่า ชีวิตที่ดีเกิดจากความเพียรและความไม่ประมาท ผู้ที่รู้จักใช้เวลาให้เกิดประโยชน์ มีสติอยู่กับปัจจุบัน และไม่เกียจคร้านในการทำความดี ย่อมทำให้ทุกวันเป็นวันที่มีคุณค่า

ไม่จำเป็นต้องรอให้ถึงวันพรุ่งนี้จึงเริ่มทำสิ่งที่ดี เพราะเวลาที่เราสามารถลงมือทำได้จริง คือเวลาปัจจุบัน

ข้อคิดเตือนใจ:
“อย่าปล่อยวันคืนให้ผ่านไปโดยเปล่าประโยชน์ จงทำวันนี้ให้เป็นวันที่ดี ด้วยความเพียร สติ และความไม่ประมาท”

๛

แหล่งอ้างอิง
- พระไตรปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ภัทเทกรัตตสูตร (ม. อุปริ. ๑๔/๕๒๗)
- หนังสือ อมฤตพจนา รวบรวมพุทธภาษิต โดยสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต)
- คำอธิบายแนวปฏิบัติภัทเทกรัตตสูตร โดยพุทธทาสภิกขุ