พระพุทธภาษิตที่ว่า
อนฺธกาเรน โอนทฺธา
ปทีปํ น คเวสถ เป็นอาทิ
ซึ่งมีใจความในหัวข้อนี้ว่า

เมื่อความมืดครอบงำแล้ว
ทำไมจึงไม่แสวงหาดวงประทีปเล่า

ดวงประทีปคือแสงสว่าง สิ่งที่เรียกว่าแสงสว่างนั้น มีอยู่สองอย่างด้วยกัน คือ

แสงสว่างตามธรรมดา เช่นแสงตะเกียง แสงอาทิตย์ เป็นต้น นี้ก็เป็นแสงสว่าง แต่เป็นแสงสว่างในทางวัตถุ ไม่ส่องลงไปในจิตใจของมนุษย์ได้เลย แม้แต่ในซอกห้วยเหวผา หรือแม้แต่ในซอกมุมแห่งใดแห่งหนึ่ง แสงแดด แสงอาทิตย์ ก็หาส่องลงไปได้ไม่ อย่าว่าถึงจิตใจของมนุษย์เลย

แต่ยังมีแสงสว่างอีกอย่างหนึ่ง คือแสงสว่างของพระธรรม แสงสว่างนี้ส่องไปได้ทั่ว แม้ในที่ที่พระอาทิตย์ส่องไปไม่ถึง คือส่องลงไปได้ถึงในจิตใจของคน และเป็นแสงสว่างที่มีอยู่ตลอดกาล เป็นอนันตกาล สิ่งที่เรียกว่าธรรม หรือพระธรรมนี้เป็นแสงสว่างอย่างยิ่งกว่าสิ่งใด หากแต่เมื่อไม่สนใจที่จะรับเอา ก็ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์อะไรได้เหมือนกัน

สิ่งที่เรียกว่าพระธรรมนี้มีมาก่อนสิ่งทั้งปวง สมกับคำกล่าวที่ว่า ธรรมมีอยู่ในโลกก่อนสิ่งทั้งปวงเว้ย หมายความว่า โลกนี้ยังไม่มีมา ยังไม่เกิดขึ้น สิ่งที่เรียกว่าธรรมหรือพระธรรมก็ได้มีอยู่แล้ว แม้ว่าโลกนี้จะได้แตกสลายลงไปอีก พระธรรมก็ยังคงมีอยู่ เหลืออยู่ ไม่แตกสลายไปตามโลก แม้ว่าจะมีโลกอื่นปรากฏออกมาอีก พระธรรมก็เป็นพระธรรมอันเดียวกันนั่นเองอยู่ตลอดเวลา เรียกว่าเป็นสิ่งที่หาอายุมิได้ คือเป็นสิ่งที่ไม่มีอายุ เรียกว่า อมิตายุ มีอายุอันประมาณไม่ได้ ก็คือไม่มีอายุ เป็นสิ่งที่ไม่เนื่องด้วยเวลา จึงไม่มีอายุดังนี้

อีกอย่างหนึ่งแสงสว่างของพระธรรมนั้นหาประมาณมิได้ จึงได้เรียกว่า อมิตาภะ หรืออมิตาภา ซึ่งแปลว่า มีแสงสว่างอันกำหนดไม่ได้ อยู่เหนือวิสัยของการกำหนด เป็นแสงสว่างยิ่งกว่าแสงสว่างทั้งหลาย มีอยู่ในที่ทุกหนทุกแห่ง ในเวลาทั้งปวงเช่นนี้ และเป็นแสงสว่างของมนุษย์ สำหรับมนุษย์จะได้เป็นมนุษย์ให้ถูกต้องตามความหมายของเป็นมนุษย์ คือมีประโยชน์ไม่ประกอบไปด้วยโทษ ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้รับนั่นเอง

คนบางคนเกิดมาในโลกนี้เสียทีที่เกิดมา คือว่าไม่ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้รับ หรือผู้ที่เรียกตัวเองว่าพุทธบริษัทบางคน ก็ว่าเสียทีที่เป็นพุทธบริษัท เพราะไม่ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดที่พุทธบริษัทควรจะได้รับ ได้รับบ้างก็เพียงแต่ว่า ว่าเอาเอง อย่างลมๆ แล้งๆ ว่าเอาด้วยปาก หรือนึกเดาเอาด้วยใจ ว่าได้อย่างนั้นอย่างนี้ แต่โดยเนื้อแท้ยังไม่ได้สิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะได้รับนั่นเอง...

เช่นสมมติว่า ทุกคนที่นั่งอยู่ที่นี่ ถ้าถูกถามว่าเกิดมาทำไม แล้วก็ตอบไม่ได้ อย่างนี้ก็เรียกว่า มีความมืดเหมือนกับความบอด ครอบงำเอาทีเดียว มืดเหมือนกับคนตาบอด เดินไม่ได้ ไม่รู้ว่าจะเดินไปทางไหน เพราะตาบอด นี้ก็เหมือนกันไม่รู้ว่าเกิดมาทำไม จะทำอย่างไร จะไปที่ไหน ก็ไม่รู้ จึงมีอาการเหมือนคนตาบอด เวลาก็เป็นกลางวันแท้ๆ ลูกตา ลูกนัยน์ตานี้ก็ยังดีอยู่ แต่แล้วก็กลายเป็นคนตาบอดได้ เพราะไม่รู้ว่าเกิดมาทำไม และจะต้องทำอย่างไรเป็นต้น

หรือว่าที่ลึกขึ้นไปกว่านั้นอีก ก็ไม่รู้จักพระพุทธศาสนา ว่าคืออะไร และมีไว้ทำไม บางคนก็จะคิดว่ามีไว้สำหรับทำบุญ มีวิธีทำบุญอย่างไรก็ทำอย่างนั้นก็แล้วกัน พุทธศาสนามีไว้สำหรับคนทำบุญเช่นนี้ก็มี อย่างนี้ก็เรียกว่ายังเป็นคนตาบอด หรืออย่างดีก็เป็นคนที่ตาบอดครึ่งหนึ่ง

ทางที่ถูกจะต้องรู้ว่า พุทธศาสนาหรือพระธรรมนั้นมีไว้สำหรับทำอะไร โดยทั่วๆ ไป เราต้องกล่าวว่าพุทธศาสนามีไว้สำหรับทำให้สัตว์ทั้งหลายมีตาสว่าง และไม่ต้องมีความทุกข์เลยนั่นเอง คำว่าสว่างในที่นี้ถ้าจะกล่าวเป็นหลักสั้นๆ สำหรับจดจำได้ง่ายก็คือมีความรู้ มีความรู้ว่าอะไรเป็นความทุกข์ อะไรเป็นเหตุให้เกิดความทุกข์ และอะไรเป็นความไม่มีทุกข์เลย และอะไรเป็นหนทางที่จะให้ได้มาซึ่งความไม่มีทุกข์นั้น ถ้ามนุษย์ทุกคนในโลกมีแสงสว่างในข้อนี้แล้ว โลกก็จะมีแต่ความสงบสุข

พุทธทาสภิกขุ

ที่มา: เทศน์ในงานฉลองอุโบสถวัดเวียง. เรื่อง ปทีปคเวสนกถา (วัดวาอารามะ แสงสว่าง)