การที่วันประสูติกับวันปรินิพพาน เกิดขึ้นในวันเดียวกันคือสิบห้าค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ก็เหมือนกับจะเตือนใจให้เราระลึกว่า เกิดกับตายเป็นของคู่กัน คนเราเมื่อเกิดมาแล้วก็หนีความตายไม่พ้น อันนี้เป็นความจริงที่ผู้คนส่วนใหญ่มักจะมองข้าม เวลาเราฉลองวันเกิดกัน

เรากี่คนที่จะนึกได้ว่าสักวันหนึ่งเราต้องตาย ขณะที่เราดีใจที่ได้ฉลองวันเกิด เราเฉลียวใจบ้างหรือเปล่าว่า เมื่อวันตายมาถึง ความดีใจก็จะกลายเป็นความเศร้าโศกเสียใจ แต่ถ้าเราตระหนักว่า เกิดกับตายเป็นของคู่กัน การระลึกเช่นนี้ก็ช่วยทำให้เรายอมรับความตายได้ง่ายขึ้น เพราะการระลึกถึงความตายอยู่เสมอทำให้เราคุ้นชินกับความตาย กลัวความตายน้อยลง

วันวิสาขบูชาอย่างน้อยควรจะเตือนใจให้เราได้ตระหนักถึงความจริงที่ว่า เกิดมาแล้วก็ต้องตาย เกิดกับตายเป็นของคู่กัน แม้แต่พระพุทธเจ้าซึ่งเป็นมหาบุรุษ ซึ่งมีปาฏิหาริย์ มีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์มากมาย ทรงถึงพร้อมด้วยมหาปุริสลักษณะ ก็ยังหนีไม่พ้นความตาย และก่อนที่จะตาย ก็ต้องเจอกับความเสื่อม ความชรา

มีสมัยหนึ่งพระอานนท์ เมื่อได้มานวดเฟ้นอุปัฏฐากพระพุทธองค์ ก็แปลกใจถึงกับอุทานขึ้นมาว่า ไม่เคยปรากฏมาก่อนเลย พระพุทธองค์ซึ่งทรงเคยมีพระฉวีวรรณหรือพระผิวพรรณที่งดงาม มาบัดนี้ไม่บริสุทธิ์ผุดผ่องเสียแล้ว มหาปุริสลักษณะที่ทรงถึงพร้อม ๓๒ ประการ มาตอนนี้ อวัยวะก็เหี่ยวย่น ร่างกายค้อมไปข้างหน้า คือเดินไม่ตรงแล้ว

อินทรีย์ทั้งห้า คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ของพระองค์ ก็แปรผัน แปรปรวนไป อันนี้เป็นคำพรรณนาของพระอานนท์ที่กล่าวถึงพระวรกายของพระพุทธเจ้า ซึ่งครั้งหนึ่งเคยมีผิวพรรณผ่องใส เดินตัวตรง แต่เมื่ออายุถึงวัยแปดสิบ ใกล้ปรินิพพานก็แปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่น นี่ขนาดพระพุทธเจ้าก็ยังหนีไม่พ้นความชราภาพ และในที่สุดก็ความตาย และเราซึ่งเป็นปุถุชน เราจะหนีความจริงข้อนี้ไปได้อย่างไร

วันวิสาขบูชาเตือนใจให้เราระลึกถึงสัจธรรมที่เราทุกคนต้องประสบ เมื่อเกิดมาแล้วก็ต้องตาย ในระหว่างนั้นก็ต้องเจอกับความทุกข์ เจอกับความแก่ ความชรา ความเจ็บป่วย ความพลัดพราก สูญเสีย ล้วนแล้วแต่เป็นความทุกข์ทั้งสิ้น

แต่การที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ โดยมีวันวิสาขบูชาเป็นที่ระลึกนึกถึง ก็ถือว่าเป็นข่าวดี เพราะแม้คนเราจะต้องประสบกับความทุกข์ แต่ก็สามารถจะเป็นอิสระจากความทุกข์ได้ เป็นอิสระจากความแก่ ความชรา ความเจ็บป่วยและความตายได้ การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าเป็นเครื่องยืนยันว่า มนุษย์เราสามารถจะค้นพบทางออกจากทุกข์ได้

และอันนี้ก็ควรจะเป็นจุดมุ่งหมายหรือปณิธานของพวกเราชาวพุทธ อันนี้เป็นแก่นธรรมอย่างหนึ่งที่เราควรจะได้ตระหนักเมื่อระลึกถึงการประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระพุทธเจ้า

บางครั้งวันวิสาขบูชาในความเข้าใจของคนทั่วไปเป็นเพียงแค่วันสำคัญวันหนึ่งในพุทธศาสนา เป็นวันที่ควรแก่การไปทำบุญ เข้าวัด ฟังธรรม หรือเวียนเทียน เข้าใจแต่เพียงเท่านั้น แต่ที่จริงถึงแม้จะไม่ได้ไปเข้าวัด ฟังธรรม ใส่บาตร หรือเวียนเทียน แต่ถ้าเราพิจารณาถึงข้อธรรมจากวันวิสาขบูชา จากเหตุการณ์ ประสูติ ตรัสรู้ ปรินิพพาน ซึ่งบังเกิดขึ้นในวันเดียวกันคือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ เราก็จะได้ประโยชน์กับการดำเนินชีวิต

ข้อธรรม คำสอน พระไพศาล วิสาโล