พุทธสุภาษิตบทนี้มีความหมายลึกซึ้งในเรื่อง การฝึกฝนและขัดเกลาตนเอง ดังนี้

• พุทธสุภาษิต •

ทารุํ นมยนฺติ ตจฺฉกา
อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา

คำอ่านบาลี:

ทารุง นะมะยันติ ตัจฉะกา
อัตตานัง ทะมะยันติ ปัณฑิตา

แปล:

ช่างไม้ย่อมดัดไม้ฉันใด บัณฑิตย่อมฝึกตนฉันนั้น

แยกศัพท์และความหมาย

ทารุํ — ไม้, ท่อนไม้
นมยนฺติ — ย่อมดัด, ย่อมทำให้โค้งงอ
ตจฺฉกา — ช่างไม้, ผู้ถากหรือดัดไม้
อตฺตานํ — ตนเอง, ตัวตน
ทมยนฺติ — ย่อมฝึก, ย่อมข่ม, ย่อมทำให้เชื่อง
ปณฺฑิตา — บัณฑิต, ผู้มีปัญญา

• อธิบายเพิ่มเติม

ช่างไม้เมื่อต้องการนำไม้มาทำเป็นสิ่งของต่าง ๆ ย่อมต้อง ถาก ตัด ดัด และปรับแต่งไม้ ให้ได้รูปตามต้องการ ไม้ที่ยังไม่ได้รับการตกแต่งย่อมไม่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่

ในทำนองเดียวกัน คนเราก็ต้องฝึกและขัดเกลาตนเอง เพราะจิตใจของมนุษย์ยังมีกิเลสและความเคยชินต่าง ๆ เช่น ความโกรธ ความโลภ ความหลง ความเอาแต่ใจ และความประมาท

ผู้มีปัญญาจึงไม่มัวแต่พยายามแก้ไขหรือกล่าวโทษผู้อื่น แต่หันกลับมาสำรวจ กาย วาจา และใจของตนเอง แล้วฝึกให้ดีขึ้นทีละน้อย

การฝึกตนในทางพระพุทธศาสนา เช่น

ฝึกให้มี สติ รู้ทันอารมณ์
ฝึก ความอดทน เมื่อพบสิ่งที่ไม่ถูกใจ
ฝึก วาจา ให้พูดแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์
ฝึก จิตใจ ไม่ให้ถูกความโลภ โกรธ หลงครอบงำ
ฝึก ปัญญา ให้เห็นเหตุและผลของการกระทำ

การดัดไม้ต้องอาศัยเวลาและความประณีต การฝึกตนก็เช่นเดียวกัน ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงนิสัยและจิตใจได้ในวันเดียว ต้องอาศัย ความเพียร สติ และการฝึกอย่างสม่ำเสมอ

ข้อคิดสำคัญ

คนที่มีปัญญาไม่ใช่คนที่เห็นความผิดของผู้อื่นเก่ง แต่คือคนที่มองเห็นข้อบกพร่องของตนเองและยอมฝึกแก้ไข

เหมือนช่างไม้ที่ค่อย ๆ ดัดไม้ให้ได้รูป บัณฑิตก็ต้องค่อย ๆ ดัดจิตและพฤติกรรมของตนให้ดีงาม จนสามารถดำเนินชีวิตอย่างถูกต้องและสงบเย็นได้

สรุป

“ดัดไม้ให้เป็นรูปฉันใด ฝึกตนให้ดีฉันนั้น”

พุทธสุภาษิตนี้สอนว่า การพัฒนาที่สำคัญที่สุด คือการพัฒนาตนเอง ผู้มีปัญญาย่อมไม่ปล่อยชีวิตไปตามอารมณ์และกิเลส แต่หมั่นฝึกกาย วาจา และใจอยู่เสมอ เพราะเมื่อเราดัดตนเองได้แล้ว ชีวิตก็ย่อมค่อย ๆ เปลี่ยนไปในทางที่ดีขึ้น.
๛