อตีตํ นานุวากเมยฺย      ไม่ควรให้อารมณ์ที่ล่วงไปแล้วมาตามอยู่ในจิต

1. คำอ่านภาษาบาลี
พุทธสุภาษิตบทเต็มของวรรคนี้ (รวมถึงวรรคถัดไปที่มักท่องคู่กัน) อ่านออกเสียงดังนี้:

อตีตํ นานุวาคเมยฺย
(อ่านว่า: อะ-ตี-ตัง นา-นุ-วา-คะ-เมย-ยะ)
แปลว่า: ไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว

นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ
(อ่านว่า: นับ-ปะ-ติ-กัง-เข อะ-นา-คะ-ตัง)
แปลว่า: ไม่ควรพึงหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง

2. อธิบายความหมายเพิ่มเติม

พระพุทธเจ้าทรงสอนเรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่า ให้เราเป็นคนความจำเสื่อม หรือห้ามวางแผนอนาคตนะครับ แต่ทรงเน้นเรื่อง "การบริหารจิตไม่ให้ทุกข์" โดยมีคำอธิบายเชิงลึกดังนี้:

การ "ตามอยู่" ของอดีต (อตีตํ นานุวาคเมยฺย):
ธรรมชาติของจิตใจมนุษย์มักจะชอบขุดคุ้ยเรื่องเก่าๆ ที่จบไปแล้วขึ้นมาคิดซ้ำๆ เช่น ความผิดพลาดในอดีต (ทำให้เกิดความเสียดาย เศร้าหมอง รู้สึกผิด) หรือความสุขในอดีตที่สูญเสียไปแล้ว (ทำให้เกิดความอาลัยอาวรณ์) การนำอารมณ์เหล่านั้นมาขังไว้ในใจปัจจุบัน ก็เหมือนกับการแบกขยะที่เน่าเสียเอาไว้ตลอดเวลา

ทำไมจึงไม่ควรตาม?
เพราะอดีตคือสิ่งที่ "ดับไปแล้ว" แก้ไขไม่ได้ การเอาใจไปผูกไว้มีแต่จะทำให้สูญเสียพลังงานชีวิตในปัจจุบันไปโดยเปล่าประโยชน์ และทำให้ใจไม่เป็นอิสระ

วิธีปฏิบัติที่ถูกต้องต่ออดีต:
จำอดีตไว้ในฐานะ "บทเรียน" เพื่อเรียนรู้ แต่ไม่ใช่จำไว้เพื่อ "แบกรับอารมณ์" ทุกข์หรือสุขจากมัน

3. สรุปใจความสำคัญ
"อดีตคือความฝัน อนาคตคือภาพลวงตา ปัจจุบันเท่านั้นที่เป็นความจริง"

พุทธสุภาษิตบทนี้สรุปได้ว่า เป็นหลักธรรมที่เตือนสติให้เรา "อยู่กับปัจจุบันขณะ" (Mindfulness) เพราะปัจจุบันคือสิ่งเดียวที่เราสามารถควบคุม บริหารจัดการ และลงมือทำเพื่อสร้างอนาคตที่ดีได้ การปล่อยให้จิตใจเวียนว่ายอยู่กับอารมณ์ในอดีตที่ผ่านไปแล้ว มีแต่จะทำให้เกิดความทุกข์และเสียโอกาสในการทำปัจจุบันให้ดีที่สุด
๛