○ พุทธสุภาษิต:

กาลคตญฺจ น หาเปติ อตฺถํ

คนขยัน พึงไม่ให้ประโยชน์ที่มาถึงแล้วผ่านไปโดยเปล่า

๑. คำอ่านบาลีและคำแปล

บทบาลี: กาลคตญฺจ น หาเปติ อตฺถํ

คำอ่าน: กา-ละ-คะ-ตัน-จะ นะ หา-เป-ติ อัด-ถัง

คำแปล: คนขยันพึงไม่ให้ประโยชน์ที่มาถึงแล้วผ่านไปโดยเปล่า

ใจความสำคัญคือ เมื่อโอกาสหรือประโยชน์ที่ควรได้รับมาถึงแล้ว ผู้มีความขยันและมีปัญญาย่อมรู้จักใช้โอกาสนั้นให้เกิดผล ไม่ปล่อยให้ผ่านพ้นไปโดยไม่ได้ทำสิ่งที่ควรทำ

๒. แยกศัพท์และอธิบายความหมาย

คำบาลี คำอ่าน ความหมาย
กาลคตํ กา-ละ-คะ-ตัง สิ่งที่มาถึงตามกาล หรือโอกาสที่มาถึงแล้ว
จ จะ และ, ด้วย, ก็
น นะ ไม่
หาเปติ หา-เป-ติ ทำให้เสื่อมเสีย ทำให้สูญเปล่า หรือปล่อยให้เสียไป
อตฺถํ อัด-ถัง ประโยชน์ ความมุ่งหมาย หรือสิ่งที่มีคุณค่า


ข้อสังเกต: เมื่อแปลเป็นภาษาไทยให้ได้ใจความ จึงมักใช้ว่า “ไม่ปล่อยให้ประโยชน์ที่มาถึงแล้วผ่านไปโดยเปล่า” เพื่อเน้นการรู้จักใช้โอกาสให้เกิดประโยชน์

๓. อธิบายเพิ่มเติมตามหลักธรรม

พุทธสุภาษิตบทนี้อยู่ใน หมวดวิริยวรรค คือ หมวดความเพียร สอนให้เห็นว่า คนขยันไม่ใช่เพียงคนที่ทำงานมาก แต่เป็นคนที่รู้จักเวลา รู้จักโอกาส และลงมือทำสิ่งที่ควรทำในเวลาที่เหมาะสมด้วย

- ๑. รู้จักใช้โอกาสให้เกิดประโยชน์
โอกาสในชีวิตไม่ได้มีอยู่ตลอดไป บางอย่างเมื่อถึงเวลาแล้ว หากเราไม่ลงมือทำ อาจสูญเสียโอกาสนั้นไป เช่น นักเรียนที่มีเวลาเตรียมตัวสอบ แต่มัวผัดวันประกันพรุ่ง เมื่อถึงวันสอบก็อาจเตรียมตัวไม่ทัน

ผู้มีความเพียรจึงไม่ปล่อยให้ความเกียจคร้านมาขัดขวางประโยชน์ที่ตนควรได้รับ

- ๒. รู้จักกาลเทศะและเวลาที่เหมาะสม
การทำสิ่งที่ดีต้องรู้จักเวลาและสถานการณ์ด้วย เพราะแม้สิ่งนั้นจะมีประโยชน์ แต่หากทำผิดเวลา ผลที่ได้รับอาจไม่เป็นไปตามที่ควร

ตัวอย่างเช่น ชาวนาต้องเตรียมดินและหว่านเมล็ดพันธุ์ให้เหมาะกับฤดูกาล หากปล่อยให้ฤดูเพาะปลูกผ่านไป ต่อให้ภายหลังขยันเพียงใด ก็อาจไม่ได้ผลผลิตตามที่ตั้งใจไว้

ดังนั้น ความขยันที่ถูกต้องจึงต้องประกอบด้วยสติและปัญญา รู้ว่าเวลาใดควรทำสิ่งใด แล้วลงมือทำให้ทันเวลา Gongtham

- ๓. ไม่ผัดวันประกันพรุ่ง
การผัดวันประกันพรุ่งทำให้โอกาสที่ควรได้รับกลายเป็นสิ่งที่สูญเสียไป บางครั้งเราไม่ได้ขาดความสามารถ แต่เสียประโยชน์เพราะไม่ลงมือทำในเวลาที่เหมาะสม

ในทางธรรมก็เช่นเดียวกัน หากตั้งใจจะรักษาศีล ศึกษาธรรมะ เจริญสติ หรือฝึกสมาธิ ก็ควรเริ่มปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ ไม่ควรรอให้ถึงวันที่พร้อมทุกอย่าง เพราะเวลาที่ผ่านไปแล้วไม่อาจเรียกคืนได้

- ๔. ใช้โอกาสสร้างประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น

ประโยชน์ในพุทธสุภาษิตนี้ไม่ควรเข้าใจเพียงเรื่องทรัพย์สินหรือความสำเร็จทางโลก แต่รวมถึงการทำหน้าที่ที่ดีงามด้วย เช่น การดูแลพ่อแม่ขณะที่ท่านยังมีชีวิต การช่วยเหลือผู้ที่กำลังเดือดร้อน หรือการทำความดีเมื่อมีโอกาส

อย่างไรก็ตาม การคว้าโอกาสต้องอยู่บนพื้นฐานของความถูกต้อง ไม่เบียดเบียนผู้อื่น และไม่ก่อโทษแก่ตนเอง

๔. ที่มาของพุทธสุภาษิต

พุทธสุภาษิตบทนี้มีที่มาจาก ขุททกนิกาย ชาดก ฉักกนิบาต โดยหนังสือพุทธศาสนสุภาษิตอ้างอิงว่า ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๑๙๕ Gongtham

ตรวจสอบได้จากแหล่งอ้างอิงต่อไปนี้
- ฐานข้อมูลพุทธศาสนสุภาษิต สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง — แสดงบทบาลี คำแปล และคัมภีร์ที่มา
- พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๑ บนวิกิซอร์ซ — รวบรวมสุภาษิตบทนี้ไว้ในหมวดวิริยวรรค ข้อ ๔๑๑ Wikisource
- หมวดความเพียร เว็บไซต์ธรรมะไทย — รวมสุภาษิตเกี่ยวกับความเพียรและการใช้เวลาให้เกิดประโยชน์ Dhammathai
หมายเหตุเรื่องรูปบาลี: แหล่งอ้างอิงข้างต้นใช้รูปว่า กาลาคตญฺจ น หาเปติ อตฺถํ ซึ่งตรงกับบทที่ผู้ใช้ยกมาในด้านความหมาย และเป็นรูปที่ควรใช้เมื่ออ้างตามหนังสือพุทธศาสนสุภาษิตดังกล่าว

๕. สรุปหลักธรรม

กาลาคตญฺจ น หาเปติ อตฺถํ

อ่านว่า: กา-ลา-คะ-ตัน-จะ นะ หา-เป-ติ อัด-ถัง

แปลว่า: คนขยัน ย่อมไม่พร่าประโยชน์ซึ่งถึงตามกาล

สุภาษิตบทนี้สอนให้เรารู้จักความสำคัญของเวลาและโอกาส เมื่อมีสิ่งที่ควรทำและเป็นประโยชน์มาถึงแล้ว ควรลงมือทำด้วยความเพียร ไม่ปล่อยให้ความเกียจคร้านหรือการผัดวันประกันพรุ่งทำให้เสียโอกาส

ข้อคิดสำหรับนำไปปฏิบัติ: จงรู้ว่าสิ่งใดควรทำ รู้ว่าเวลาใดเหมาะสม แล้วลงมือทำให้เต็มความสามารถ เพราะโอกาสที่ผ่านไปแล้วอาจไม่ย้อนกลับมาอีก
สรุปสั้น ๆ: คนขยันไม่เพียงทำงานหนัก แต่รู้จักใช้เวลาและโอกาสให้เกิดประโยชน์อย่างถูกต้องและเหมาะสม ทั้งทางโลกและทางธรรม
๛