พระพุทธภาษิตก็มีอยู่ชัดว่า "จงบังคับตัวเองให้ถึงขนาดมาตรฐานเดียวกันกับที่ควาญช้างฉลาดบังคับช้างที่ตกน้ำมัน"

ก็เปรียบจิตเหมือนช้างตกน้ำมัน ไม่ใช่ช้างธรรมดา เพราะว่าตึงตังขึ้นมาเป็นอันตรายขึ้นมา จิตจึงถูกเปรียบด้วยช้างที่ตกน้ำมัน ก็มันบ้า มันจะเอาแต่เรื่องของมัน ไม่ฟังเสียงใคร

การบังคับนั้นก็ต้องโดยบุคคลที่ฉลาด เมื่อเป็นควาญช้างที่ถึงขนาดมีความรู้ ความสามารถ มีอาวุธ มีเครื่องมืออะไรดี ก็บังคับช้างที่ตกน้ำมันได้

นี่สำหรับเรากลายเป็นว่าแยกออกเป็นสองคนแล้ว เราคนเดียวถูกแยกออกเป็นสองคน คือจิตดวงหนึ่งที่เป็นจิตเหมือนกับสัตว์ป่า และจิตอีกดวงหนึ่งก็เหมือนกับว่าคนที่จะฝึก บังคับไอ้สัตว์ป่านั้น

นี่จะงง ๆ จะเข้าใจยากกันตอนนี้แหละว่า จิตมันมีดวงเดียวแล้วมันจะเล่นตลก เล่นละครสองบทสองบาทได้อย่างไร

เรื่องเกี่ยวกับจิตนี้ไปศึกษากันเป็นพิเศษหรือไว้พูดกันคราวอื่น แต่ให้รู้ว่าถ้ามันมีการกระทำหรือการฝึกฝนอย่างใดมาก อย่างนั้นแหละมันจะมีกำลังมาก แล้วมันก็จะข่มขี่ไอ้ที่มันมีกำลังน้อย ฉะนั้นเราถึงอบรมจิตด้วยวิธีต่าง ๆ ที่ท่านวางไว้ จะเรียกว่ากรรมฐานหรือวิปัสสนาอะไรก็ตามใจ แต่มันเป็นวิธีฝึกฝนอบรมจิต

จิตดวงเดียวจึงทำหน้าที่ได้ทั้งสองอย่าง คือฝ่ายดีก็ได้ ฝ่ายชั่วก็ได้ ฝ่ายสูงก็ได้ ฝ่ายต่ำก็ได้

ถ้าเราอบรมไอ้ธรรมชาติฝ่ายสูงมากมันก็เคยชินแต่ที่จะสูง ฉะนั้นมันจึงกันออกไปเสียได้ซึ่งฝ่ายต่ำหรือทำลายฝ่ายต่ำไปเสียได้ ไม่ให้มันหือขึ้นมาได้ เรียกว่าฝ่ายสูงมันชนะ

นี่อาการอย่างนี้คือ อาการที่เรียกว่าบังคับหรือข่มจิตนี้ไว้อย่างสุดเหวี่ยงเหมือนกับควาญช้างที่ข่มช้างตกน้ำ มันคือมีสติสัมปชัญญะ รักษาภาวะหรือสมรรถภาพของจิตที่ฝึกไว้ในฝ่ายสูงให้มันจริงจัง

เมื่อคุณคิดว่าคุณจะละบุหรี่ จะทิ้งบุหรี่นี่ ตั้งสัจจะลงไปแล้ว ทีนี้มาสักครู่หนึ่งคุณคงเงี่ยนบุหรี่ เอาละทีนี้มันก็มีการต่อสู้ จะเอาอะไรมาบังคับไอ้ความรู้สึกที่เงี่ยนบุหรี่ ที่มันจะไปหลอกตัวเองเลิกล้มความคิดที่จะไปสูบบุหรี่

คุณไปศึกษาข้อนี้ให้เข้าใจ มันก็จะเข้าใจคำว่า จิตที่อบรมดีแล้วมันจะบังคับจิตที่ไม่ได้รับการอบรม จิตฝ่ายต่ำได้อย่างไร

#ขันตี ความอดทน กินความกว้างไปถึงว่าเราอดทนได้ในระยะยาว รอได้ คอยได้ แม้เป็นระยะยาว เป็นปี เป็นสิบปีอะไรก็คอยได้ ทนได้ ความหมายมันเป็นอย่างนั้น

ทีนี้คนเข้าใจขันตีเป็นเรื่องเบ็ดเตล็ดเล็กน้อย อดกลั้นอดทนอะไรนิด ๆ หน่อย ๆ ก็มาอวดดีอวดเด่นว่า เราเป็นคนอดทน ที่จริงยังไม่รู้ว่าตัวเองยังไม่ได้อดทนกี่มากน้อย

มันก็ต้องอดทนให้ถึงขนาดที่เรียกว่า #การบีบคั้นของกิเลส เราทนการบีบคั้นของกิเลสได้เป็นระยะยาวจึงจะเรียกว่าอดทนที่แท้จริง

คำว่า อธิวาสนขันตี เล็งถึงการอดทนต่อการบีบคั้นของกิเลสทั้งนั้น คุณคิดว่าจะเลิกสูบบุหรี่ มีสัจจะแล้วก็มี ทมะ บังคับตัวเองให้เลิก นี้พอเลิกเข้ามันเงี่ยน มันก็กระสับกระส่ายเหลือประมาณ นี่คือการบีบคั้นของกิเลสล่ะ รู้จักก็ดี ถ้ากิเลสมันจะบังคับให้ไปเลิก เลิกความตั้งใจไปสูบบุหรี่กันใหม่

หรือว่าจะไม่ไปดูหนังบังคับตัวไม่ให้ไปดูหนัง ความอยากจะไปดูหนังนั้นน่ะคือกิเลส มันก็บีบคั้นให้ไปดูหนังให้จนได้ ถ้าเราทนการบีบคั้นของกิเลสไม่ได้ เราก็สูบบุหรี่อีก เราก็ไปดูหนังอีก หรือไปทำอะไรที่เป็นอบายมุขอีก นี่ก็ว่าการบีบคั้นของกิเลส

มันเป็นเรื่องการบีบคั้นของกิเลสที่มีอยู่ในจิตใจ เราต้องทนได้ หรือว่าสู้กันได้กับพญามารตัวนี้ คนเราทนไม่ได้หรือว่าทนได้แต่ไม่เป็นระยะยาวนี้ก็เท่ากับทนไม่ได้ เพราะบางอย่างต้องทนเป็นระยะยาว

ฉะนั้นคนจะทำมาหากิน จะทำกสิกรรม ทำสวนอย่างนี้ก็ต้องทนระยะยาวกว่าสวนที่ทำมันจะให้ผล ถ้าทนไม่ได้มันก็เลิก ไปขโมยดีกว่า ไปคอรัปชั่นดีกว่า

ข้าราชการทนรอคอยไม่ได้ก็คอรัปชั่นดีกว่า เรื่องทนไม่ได้นั่นแหละคือทำให้ไอ้ที่ตั้งต้นไว้ดีเหลวหมด ตั้งใจไว้ดีแล้วเดินมาตั้งครึ่งตั้งค่อนนี่ ถ้าไปเกิดทนไม่ได้ตอนสุดท้ายนี้ก็ล้มละลายเหมือนกัน มันต้องทนกันได้ตลอดเรื่องตลอดราว ต้องการที่จะต้องทน

คนโบราณเขาสอนไว้อย่างที่เราไม่ยอม ไม่ค่อยจะเชื่อหรือดูถูก คือเขาพูดสั้น ๆ ว่า #อุตส่าห์ทำไปเถอะ เท่านี้ ก็เห็นว่าเป็นคำสอนที่เล็ก ๆ น้อย ๆ คำสอนเด็กเล่น อุตส่าห์ทำไปเถอะมันดีเองแหละ

ผมได้รับคำตักเตือนอย่างนี้จากคนเฒ่าคนแก่ กระทั่งจากพระมหาเถระที่รักใคร่เอ็นดูผม ท่านไม่เคยให้คำสั่งสอนอะไรมากไปกว่าประโยคสั้น ๆ นี้ว่า อุตส่าห์ทำไปเถอะมันดีเองแหละ นี่หมายความว่าเมื่อเรามีสวนโมกข์ใหม่ ๆ กำลังเริ่มกิจการสวนโมกข์ พระธรรมทานใหม่ ๆ นี้ พระเถระผู้เฒ่าบางองค์คิดว่าผมอาจจะเลิกล้มความตั้งใจเพราะสู้ไม่ไหว อุตส่าห์เตือนกันแต่เพียงเท่านี้

นี่ผมก็เอามาเตือนพวกคุณอีกว่า อุตส่าห์ทำไปเถอะมันดีเองแหละ มีแต่คุณทนไม่ได้ ทำไปเถอะนี่มันทนไม่ได้ มันจะเอาเดี๋ยวนี้ มันจะเอาเร็ว ๆ เอาเอร็ดอร่อยในทางวัตถุ ทางเนื้อ ทางหนัง ไม่เอาอุดมคติเสียแล้ว ก็ไม่มีการอดทนในระยะยาว

ให้รู้สึกสนุกในการทนกันเสียบ้าง คือว่าดึงเอาไอ้ความเคารพนับถือตัวเองเข้ามาช่วย ว่าพอเราทำอะไรในลักษณะที่เราเห็นว่ามันถูกต้อง เราควรจะมีความอิ่มอกอิ่มใจว่าเราก็มีอะไรดี และเราเคารพตัวเองได้ว่ามีอะไรดี อันนี้มันจะช่วยให้ทนได้ หรือให้มันยิ้มได้ ให้มันสนุกในการทน

ไม่ใช่ว่าเราจะไปยินดีปรีดาพอใจต่อเมื่อได้ลาภ ได้ยศ ได้ชื่อเสียง ได้อะไรต่าง ๆ เหล่านั้น นั่นละจะทำให้ทนไม่ได้ เราจะต้องยินดีเมื่อได้ทำ เมื่อได้ทน เมื่อได้ลงมือทำและได้ทน ได้อดทนอยู่นี่เราจะยินดี จะพอใจว่าเป็นการได้ที่ดี แล้วก็นับถือตัวเอง เคารพตัวเอง ยกมือไหว้ตัวเองว่ามันอุตส่าห์ทำมาได้ถึงขนาดนี้เชียวนะ ในการอดกลั้นอดทนหรืออะไรก็ตาม

พุทธทาสภิกขุ