นิหีนเสวี น จ วุฑฺฒิเสวี นิหียติ กาฬปกฺเขว จนฺทิมา คนเสพความเสื่อมและไม่เสพความเจริญ ย่อมเสื่อมลงเหมือนพระจันทร์ในข้างแรม

พุทธสุภาษิตบทนี้มีใจความสำคัญเรื่อง การคบหาและการดำเนินชีวิต ว่า หากเราเลือกอยู่กับสิ่งที่นำไปสู่ความเสื่อม และไม่ฝึกฝนตนให้เจริญขึ้น ชีวิตก็จะค่อย ๆ ตกต่ำลง

๑. บาลี

นิหีนเสวี น จ วุฑฺฒิเสวี
นิหียติ กาฬปกฺเขว จนฺทิมา

๒. คำอ่าน

นิ-หีน-ะ-เส-วี นะ จะ วุฑ-ฒิ-เส-วี

นิ-หี-ยะ-ติ กา-ละ-ปัก-เข-วะ จัน-ทิ-มา

อ่านแบบต่อเนื่องว่า

นิหีนเสวี นะ จะ วุฑฺฒิเสวี นิหียติ กาฬปกฺเขว จนฺทิมา

๓. แปลศัพท์สำคัญ

นิหีน = ต่ำทราม, เสื่อม, เลว
เสวี = ผู้คบหา, ผู้เสพ, ผู้ที่ชอบข้องเกี่ยว
น จ = และไม่
วุฑฺฒิ = ความเจริญ, ความงอกงาม
นิหียติ = ย่อมเสื่อม, ย่อมลดลง
กาฬปกฺเข = ในข้างแรม
อิว (เอว) = เหมือน, ดุจดัง
จนฺทิมา = พระจันทร์

จึงแปลโดยใจความว่า

“ผู้คบหาสิ่งที่เสื่อม และไม่คบหาสิ่งที่เจริญ ย่อมเสื่อมลง เหมือนพระจันทร์ในข้างแรม”

๔. อธิบายเพิ่มเติม

คำว่า “นิหีนเสวี” หมายถึง ผู้ที่ชอบคบหาหรือข้องเกี่ยวกับสิ่งที่นำไปสู่ความเสื่อม เช่น คนพาล อบายมุข ความเกียจคร้าน ความประมาท การพูดหรือการกระทำที่ไม่ดี

ส่วน “วุฑฺฒิเสวี” หมายถึง ผู้ที่แสวงหาความเจริญ รู้จักคบคนดี ใฝ่เรียนรู้ ฝึกฝนตนเอง มีสติ มีความเพียร และประพฤติในสิ่งที่เป็นประโยชน์

พุทธสุภาษิตจึงไม่ได้หมายถึงเพียง “คบคนไม่ดีแล้วจะเสื่อม” เท่านั้น แต่ยังเตือนว่า การไม่แสวงหาความเจริญก็เป็นเหตุให้ชีวิตเสื่อมได้เช่นกัน

เปรียบเหมือน พระจันทร์ในข้างแรม ซึ่งแสงและความสว่างค่อย ๆ ลดลงทีละน้อย ชีวิตของคนก็เช่นเดียวกัน หากปล่อยให้ตนเองอยู่กับความประมาท ความเกียจคร้าน และสิ่งที่ไม่ดีอยู่เสมอ ความเจริญก็จะค่อย ๆ ลดน้อยลงโดยไม่รู้ตัว

ในทางกลับกัน หากหมั่นคบกัลยาณมิตร ศึกษาธรรม ฝึกจิต มีความเพียร และทำความดีอยู่เสมอ ก็เป็นการสร้างเหตุแห่ง วุฑฺฒิ คือความเจริญ ให้เกิดขึ้น

๕. ข้อคิดจากพุทธสุภาษิต

ชีวิตจะเจริญหรือเสื่อม ส่วนหนึ่งขึ้นอยู่กับสิ่งที่เราเลือกคบ เลือกเสพ และเลือกทำในแต่ละวัน

คนที่คบสิ่งเสื่อมอยู่เสมอ แม้ความเสื่อมจะเกิดขึ้นทีละเล็กทีละน้อย แต่เมื่อเวลาผ่านไปย่อมเห็นผลชัดเจน เช่นเดียวกับพระจันทร์ข้างแรมที่ค่อย ๆ ลดความสว่างลง

สรุปสั้น ๆ:

“คบสิ่งใด ชีวิตย่อมเป็นไปตามสิ่งนั้น จงคบคนดี เสพสิ่งดี และแสวงหาความเจริญ เพราะความเสื่อมเกิดทีละน้อย เช่นเดียวกับพระจันทร์ข้างแรม”