อินฺทริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา
บัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์

• พุทธสุภาษิต

อินฺทริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา
บัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์

• คำอ่านบาลี

อิน-ทริ-ยา-นิ รัก-ขัน-ติ ปัน-ฑิ-ตา

• แปลศัพท์

อินฺทริยานิ (Indriyāni) = อินทรีย์ทั้งหลาย, ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ
รกฺขนฺติ (Rakkhanti) = ย่อมรักษา, ย่อมสำรวม, ย่อมคุ้มครอง
ปณฺฑิตา (Paṇḍitā) = บัณฑิต, ผู้มีปัญญา, ผู้รู้แจ้ง

• ความหมาย

ผู้มีปัญญาย่อมสำรวมและรักษาอินทรีย์ทั้งหก คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ไม่ปล่อยให้หลงไปตามรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และอารมณ์ต่าง ๆ จนเกิดกิเลส เช่น ความโลภ ความโกรธ และความหลง

การรักษาอินทรีย์ไม่ได้หมายถึงการปิดกั้นการรับรู้ แต่หมายถึงการ มีสติรู้เท่าทัน เมื่อสิ่งต่าง ๆ มากระทบ แล้วไม่ปล่อยใจให้ยินดียินร้ายเกินควร

• อธิบายเพิ่มเติม

คำว่า "อินทรีย์" ในพระพุทธศาสนา หมายถึงช่องทางที่จิตรับรู้อารมณ์ ได้แก่

ตา (จักขุ)
หู (โสต)
จมูก (ฆาน)
ลิ้น (ชิวหา)
กาย
ใจ (มโน)

เมื่ออินทรีย์ทั้งหกรับอารมณ์ หากขาดสติ ใจก็จะปรุงแต่ง เกิดความชอบหรือชัง และนำไปสู่การกระทำที่ไม่เหมาะสม แต่ผู้มีปัญญาจะเฝ้าดูจิตของตน รู้เท่าทันอารมณ์ที่เกิดขึ้น จึงสามารถรักษาความสงบและดำเนินชีวิตด้วยเหตุผล

# ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน

เห็นสิ่งที่น่าปรารถนา ก็ไม่ปล่อยใจให้เกิดความโลภ
ได้ยินคำตำหนิ ก็ไม่โกรธตอบทันที แต่พิจารณาด้วยสติ
พบข่าวสารหรือสื่อที่ยั่วยุ ก็รู้จักเลือกเสพ ไม่ปล่อยให้ใจฟุ้งซ่าน
เมื่อเกิดอารมณ์ไม่พอใจ ก็รู้ตัวและปล่อยวาง ไม่พูดหรือทำร้ายผู้อื่น

ผู้ที่ฝึกเช่นนี้ย่อมมีจิตใจมั่นคง ไม่หวั่นไหวต่อสิ่งยั่วยุภายนอก

# ข้อคิดที่นำไปปฏิบัติ
มีสติทุกครั้งเมื่อ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ กระทบอารมณ์
ไม่รีบเชื่อ ไม่รีบโกรธ ไม่รีบหลง
ฝึกสังเกตจิตใจของตนอยู่เสมอ
ใช้ปัญญาพิจารณาก่อนคิด พูด และกระทำ

# สรุป

"อินฺทริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา" สอนว่า ความเป็นบัณฑิตไม่ได้วัดจากความรู้เพียงอย่างเดียว แต่แสดงออกด้วยการรู้จักสำรวมอินทรีย์ มีสติควบคุมใจ และไม่ตกเป็นทาสของอารมณ์และกิเลส เมื่อรักษาอินทรีย์ได้ ใจก็สงบ ปัญญาก็เจริญ และเป็นรากฐานของการดำเนินชีวิตที่ถูกต้องตามหลักพระพุทธศาสนา.
๛