สมาธิภาวนาแบบพุทธไม่ได้มุ่งให้เป็นวิธีฝึกการผ่อนคลาย ความรู้สึกผ่อนคลายเป็นผลการปฏิบัติอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นในช่วงแรก แต่ไม่ใช่เป้าหมายของการเจริญสมาธิภาวนา เรื่องนี้น่าจะชัดเจนอยู่แล้ว แต่เราก็มักจะหลงลืมกันบ่อยๆ ผู้ที่ขาดประสบการณ์ในการภาวนาอาจหักห้ามใจไม่ให้หลงไปกับความรู้สึกผ่อนคลายได้ยาก เพราะรู้สึกเหมือนเป็นรางวัลจากการเอาชนะนิวรณ์ทั้งหลาย แต่เมื่อหลงไปเช่นนี้ สติก็จะอ่อนกำลัง จิตก็เริ่มทื่อ ทำให้การปฏิบัติภาวนาผิดทิศทาง อาการของจิตที่ตื่นรู้และแจ่มชัดมีความสำคัญต่อความก้าวหน้าในการทำสมาธิภาวนาอย่างยิ่ง หากความตื่นรู้และแจ่มชัดพร่องไปย่อมแสดงให้เห็นว่าขาดสมดุลระหว่างความเพียรและความผ่อนคลาย

การฝึกรักษาสมดุลนี้เป็นทักษะสำคัญของสมาธิภาวนา ตั้งต้นจากอิริยาบถ ผู้ปฏิบัติภาวนาจะต้องพยายามนั่งให้หลังตรง (แต่ไม่เกร็ง) และผ่อนคลายส่วนอื่นๆ ของร่างกาย ให้มีความพอดีระหว่างความเพียรและความผ่อนคลาย ส่วนในการภาวนานั้น ครูบาอาจารย์สอนให้เรากำหนดสติอยู่กับอารมณ์กรรมฐาน เหมือนกำนกตัวเล็กๆ ไว้ในอุ้งมือ เราต้องกำให้แน่นพอที่นกจะไม่บินหนี แต่ต้องไม่แน่นเกินไปจนนกบาดเจ็บ

ธรรมะคำสอน โดย พระอาจารย์ชยสาโร
แปลถอดความ โดย ศิษย์ทีมสื่อดิจิทัลฯ