ขอให้เข้าใจว่า งาม มีสองความหมาย

งามตามแบบของปุถุชน
คนหนาด้วยกิเลส
มันก็มีความงามไปแบบหนึ่ง
นี่มันงามตามแบบของพระอริยเจ้า
ที่ไม่ได้เจือด้วยกิเลส
มันก็มีความงามไปอีกแบบหนึ่ง
มันจะตรงกันข้ามก็ได้
แต่ก็ยังเหมือนกันอยู่ในข้อที่ว่า
เรียกว่ามันงาม มันงาม

งาม ตามความหมายของกิเลส
นี้มันก็ลำบากหน่อย
เป็นที่ตั้งแห่งความยึดถือ
เมื่อยึดถือแล้วมันก็ยากลำบาก
และเป็นทุกข์
ถ้างามฝ่ายพระอริยเจ้า
มันไม่มีกิเลส
ไม่เป็นที่ตั้งแห่งกิเลส
ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความทุกข์
มันจึงงามเพราะไม่มีกิเลส
และความทุกข์

ในเรื่องโลกๆ นี่เขาต้องเอากิเลสและความทุกข์ใส่เข้าไปมากๆ มันจึงจะเรียกว่างาม แต่ในเรื่องของพระธรรม ถ้าจะให้เรียกว่างามมันต้องไม่มีวี่แววของกิเลสและความทุกข์

#งามตามแบบพุทธศาสนา

คนจำพวกหนึ่งอาจจะเข้าใจผิดต่อธรรมะว่าธรรมะนี่มันไม่มีเรื่องงดงาม มันมีแต่เรื่องน่าเศร้า น่าเกลียดน่าชัง เป็นเรื่องปอน เป็นเรื่องรุงรัง เป็นเรื่องศพเรื่องผีไปเสียหมด ไม่มีความงามอะไร จนถึงกับว่าธรรมะไม่ต้องการความงาม พุทธศาสนาไม่นิยมความงาม แต่อย่าลืมว่ามันมีอยู่สองงาม ซึ่งงามที่พระพุทธเจ้าทรงประสงค์ก็มีอยู่ ซึ่งเป็นความงามในความหมายของธรรมะ

เมื่อจะส่งสาวกออกไปประกาศพระศาสนา พระองค์ทรงกำชับสาวกเหล่านั้นว่า เธอจงไปแสดงธรรม ประกาศพรหมจรรย์ ให้มีความงดงามในเบื้องต้น ให้มีความงดงามในท่ามกลาง ให้มีความงดงามในเบื้องปลาย

ทำไมพระองค์จึงต้องทรงกำชับในเรื่องนี้ ก็เพราะว่าความงามนี้มันสื่อเป็นปัจจัย ที่จะผูกมัดจิตใจของผู้มาเกี่ยวข้องได้อย่างดี หรือทำให้เขาสนใจได้อย่างน้อย และพระองค์ก็ทรงมุ่งหมายถึงความงามตามแบบของธรรมะ ไม่ใช่ความงามอย่างมีกิเลส

ให้มีพรหมจรรย์ที่มีความงามเบื้องต้นท่ามกลางเบื้องปลาย ให้แสดงธรรมประกาศพรหมจรรย์นั้นน่ะให้มันมีความงามเบื้องต้นท่ามกลางและเบื้องปลาย

หลักฐานข้อนี้ก็พอแล้ว ที่อื่นๆ ก็ยังมีอีก ไม่ต้องอ้างมาก็ได้ว่าในหลักธรรมะนี้ก็มีความมุ่งหมาย ให้มีความงามและให้ใช้ความงามให้เป็นประโยชน์

#ความงามสูงสุด

ความงามสูงสุดนั้น
ก็คือภาวะหรือลักษณะ
ที่ไม่มีกิเลสและไม่มีความทุกข์
มีแต่ความสดชื่นของร่างกาย
และจิตใจที่ปราศจากกิเลส
และความทุกข์

ใครๆก็ลองคิดดูว่า มันมีความงามอะไรที่ไหนยิ่งไปกว่าความงามนี้ คือความงามที่ไม่มีกิเลสและไม่มีความทุกข์ ไม่มีวี่แวว ไม่มีร่องรอย ที่แสดงให้เห็นว่ามันมีกิเลสหรือมีความทุกข์ มันไม่ใช่งดงามด้วยสีสันหรือว่าลวดลายหรือว่ากิริยา ท่าทางอันยั่วยวน เป็นต้น แต่มันเป็นเรื่องของความสงบ ความว่าง ความเป็นอิสระจากกิเลสและความทุกข์ ผู้ใดมีจิตใจว่างจากกิเลสและความทุกข์ ย่อมรู้สึกได้เองว่าไอ้ภาวะเช่นนั้นมันมีความงามอย่างไรบ้าง เป็นความงามฝ่ายจิตฝ่ายวิญญาณ ไม่ใช่ความงามฝ่ายวัตถุ ที่อาศัยสี อาศัยเสียง อาศัยแสงอะไรต่างๆ

พุทธทาสภิกขุ