ปัญหาตลอดกาล คือว่าธรรมชาติของสังขาร มีความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตาย ใครๆมันก็รู้สึกไม่ชอบ รู้สึกเกลียด รู้สึกกลัว ทุกข์ทั้งนั้น ทุกศาสนา

เรามีความรู้ทางธรรมะในพุทธศาสนา ที่จะทำให้ความเกิด แก่ เจ็บ ตาย ไม่เป็นปัญหา ไม่เป็นความทุกข์แก่เรา

จะขจัดปัญหามาจากเกิด แก่ เจ็บ ตาย แท้จริง เด็ดขาด ก็ต้องหลักธรรมะ คือรู้ความจริงของ #อนัตตา #ไม่ใช่ตัวตน นั่นแหละ มันจะไม่มีปัญหาเรื่องเกิด แก่ เจ็บ ตาย

คือ จิตที่รู้ถึงที่สุดแล้ว มันไม่ไปเอาความเกิดมาเป็นความเกิด #ของเรา มันไม่ไปเอาความแก่มาเป็นความแก่ #ของเรา มันไม่เอาความเจ็บมาเป็นความเจ็บ #ของเรา ไม่เอาความตายมาเป็นความตาย #ของเรา มันเลยไม่เห็นมีปัญหา มันอยู่เหนือความหมายของเกิด แก่ เจ็บ ตาย

แม้การที่ต้องเป็นไปตามกรรมก็เหมือนกัน ถ้าถอนตัวตน ถอนอัตตา ตัวตนเสียได้ กรรมก็ยกเลิกหมด ผลกรรมก็ยกเลิกหมด ฉะนั้น จิตนี้เมื่ออบรมถูกต้องตามหลักธรรมะแล้วมันอยู่เหนือปัญหาของความเกิด แก่ เจ็บ ตาย หรือการที่จะต้องเป็นไปตามกรรม

เรามีจิตใจสูงเหนือสิ่งเหล่านี้ เพราะว่าอยู่เหนือความโง่ ไม่ยึดถือตัวตน ไม่มี ไม่รู้สึกว่ามีตัวตน มันไม่มีตัวตน #ถ้าไม่มีตัวตนแล้วมันไม่มีอะไรเป็นทุกข์ได้หรอก มันจะเป็นทุกข์ได้ก็เพราะว่ามันมีตัวตน ที่จะเผชิญกับสิ่งนั้นอย่างโง่เขลา

พระอรหันต์ท่านก็ยังแก่ ยังเจ็บ ยังตาย แต่ท่านไม่เป็นทุกข์ เพราะว่าท่านไม่เอา เกิด แก่ เจ็บ ตาย มาเป็นของฉัน...ส่วนคนธรรมดานั้นนะมันเป็นทุกข์ เพราะมันเอาเกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นของตนตลอดเวลา

ถ้าจิตมันสูง ไม่มีตัวตนเสียแล้ว มันก็ไม่เป็นทุกข์หรอก ก็คือพระอรหันต์นั่นเอง ถ้าเราทำตามอย่างพระอรหันต์ก็อย่าไปยึดถือว่าความเกิดของฉัน ความแก่ของฉัน ความเจ็บของฉัน ความตายของฉัน มันก็ไม่เป็นทุกข์เหมือนกัน

สำหรับคนปุถุชนธรรมดาผู้มีความยึดถือ ความเกิดของผู้ที่ยึดถือว่าความเกิดเป็นของฉัน มันก็เป็นทุกข์ ความแก่ของผู้ที่ยึดถือว่าความแก่ของฉัน มันก็เป็นทุกข์ ทำไมไม่สะดุดกันบ้างเมื่อสวดทำวัตรเช้า ทำวัตรเย็น ที่สวดบทอย่างนี้อยู่ ถ้าสังเกตให้ดีมันจะสะดุดแล้ว มันจะสะดุดแล้วตั้งแต่แรก แรกๆที่เราได้ยิน เดี๋ยวนี้เราเพิ่งมารู้ว่าท่านตรัสไว้เป็น ๒ ชั้น ๒ ขยักอยู่ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ที่ถูกยึดถือว่าเป็นของตนจะเป็นทุกข์ ที่ไม่ถูกยึดถือก็จะไม่เป็นทุกข์

พุทธทาสภิกขุ