ตถตา แปลว่าความเป็นเช่นนั้นเอง

เป็นเช่นนั้นเองซึ่งเป็นความจริงที่สรีระของท่านผู้ล่วงลับไปแล้วนี้ ในบัดนี้แสดงให้เห็นอยู่ตำตา...ศพนั้นแสดงให้เห็นความเป็น "เช่นนั้นเอง" "เช่นนี้เอง" ซึ่งเรียกว่า “ ตถตา “ เป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา

ท่านทั้งหลายตาบอดหรือย่างไร
จึงไม่เห็นความเป็นเช่นนั้นเอง
หูหนวกหรืออย่างไร
จึงไม่ได้ยินคำว่าเช่นนั้นเอง....

ตถตามีความหมายว่า
เป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา
คือมันเป็นอย่างนี้เอง

หรือว่ามันเป็นอิทัปปัจจยตา คือ

เพราะมีสิ่งนี้ ๆ เป็นปัจจัย
สิ่งนี้ ๆ จึงเกิดขึ้น

เพราะไม่มีสิ่งนี้ ๆ เป็นปัจจัย
สิ่งนี้ ๆ จึงดับลง...

อาตมาก็มาช่วยบอกอีกทีว่า
ทุกสิ่งแสดงความเป็น "เช่นนั้นเอง" อยู่ตลอดเวลา
แต่เราไม่ได้ยิน
ไม่ได้เห็น
ไม่ได้เข้าใจ

เวลาที่ดีที่สุดที่เหมาะสมที่สุด ที่จะเห็นได้ง่าย ๆ ก็คือเวลาที่มีสรีระของผู้ที่ล่วงลับไปแล้วทอดทิ้งอยู่ที่เราเรียกกันมาเผานั่นแหละ

ตถตานี้สำคัญมาก ถ้าเห็นแล้วปุถุชนก็จะกลายเป็นพระอริยเจ้า เพราะถ้าเห็นแล้วก็จะไม่ยึดมั่นถือมั่นสิ่งใด ๆ ในโลก โดยความเป็นตัวตน หรือโดยความเป็นตัวกู-ของกู

ก็เพราะเขาไม่เห็น
ความความเป็นเช่นนั้นเอง
ของสิ่งนั้น ๆ

เพราะเขาไม่รู้
หรือโง่เขลาต่อสิ่งนั้น ๆ
จึงไปยึดเอา
เป็นสิ่งที่น่ารัก...​มีความรัก
และโกรธในสิ่งที่ชวนให้โกรธ
เกลียดในสิ่งที่ชวนให้เกลียด
กลัวในสิ่งที่ชวนให้กลัว
แล้วก็เป็นทุกข์เอง...

ท่านอยู่ในหีบศพกำลังแสดงธรรม
ดังลั่นไปหมดว่า
อะไร ๆ ก็เป็นเช่นนั้น...

ตถตา - เป็นเช่นนั้นเอง

อวิตถตา - ไม่ผิดไปจากความเป็นเช่นนั้น

อนัญญถตา - ไม่มีความเป็นไปโดยประการอื่นจากความเป็นอย่างนั้น

ธัมมัฏฐิตตา - มีความตั้งอยู่ตามธรรมดาของธรรมชาติทั้งหลาย

ธัมมนิยามตา - เป็นกฎตายตัวของธรรมชาติทั้งหลาย

อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาโท - ความที่มีสิ่งนี้ ๆ เป็นปัจจัย สิ่งนี้ ๆ ย่อมเกิดขึ้น เมื่อไม่มีสิ่งนี้ ๆ เป็นปัจจัย สิ่งนี้ ๆ ย่อมไม่เกิดขึ้น มันอาศัยกันและกันแล้วเกิดขึ้น

นี้คืออาการที่มันเป็น "เช่นนั้นเอง"

ความเป็นอย่างนั้นเอง

เรียกว่า ตถตา
หรือตถาตา
หรือตถาเฉย ๆ ก็ได้

อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา
ยังมองไม่เห็นอีกหรือว่ามันเป็นอย่างไร?

พุทธทาสภิกขุ

ที่มา ตถตาหน้าเชิงตะกอน ธรรมกถาสำหรับพิจารณาความตาย
เทปบันทึกคำปราศรัย เพื่อนำมาแสดงในงานฌาปนกิจศพ
วันที่ ๑๐ ธันวาคม ๒๕๒๖