พุทธสุภาษิตนี้มีความหมายลึกซึ้งในเรื่อง อนิจจังและมรณานุสสติ

๑. คำอ่านบาลี

สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ

อ่านว่า

สับ-เพ-วะ นิก-ขิ-ปิส-สัน-ติ ภู-ตา โล-เก สะ-มุด-สะ-ยัง

แยกศัพท์ได้ดังนี้

สพฺเพว = สพฺเพ + เอว แปลว่า ทั้งหมดทั้งปวงนั่นเทียว / ล้วนทั้งหมด
นิกฺขิปิสฺสนฺติ = จักวางลง / จักละทิ้ง
ภูตา = สัตว์ทั้งหลาย / ผู้เกิดมาแล้ว
โลเก = ในโลก
สมุสฺสยํ = ร่างกาย, กองแห่งร่างกาย, ที่ประชุมแห่งรูปนาม

จึงแปลโดยใจความว่า

“สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมาแล้วในโลก ล้วนจักละทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ทั้งสิ้น”

หรือให้เข้าใจง่ายว่า

“คนเราทุกคน เมื่อเกิดมาแล้ว ในที่สุดก็ต้องทิ้งร่างกายไว้ในโลก ไม่มีผู้ใดนำร่างกายติดตัวไปได้”

๒. อธิบายตามหลักธรรม

พุทธสุภาษิตนี้ชี้ให้เห็น ความไม่เที่ยงของชีวิต อย่างตรงไปตรงมา

เมื่อมนุษย์เกิดมา ย่อมมีร่างกายเป็นที่อาศัยของจิต ต้องดูแลรักษา แสวงหาอาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย ทรัพย์สมบัติ และสิ่งต่าง ๆ เพื่อดำรงชีวิต แต่ถึงจะดูแลร่างกายดีเพียงใด ร่างกายก็ไม่อาจดำรงอยู่ตลอดไปได้

เมื่อถึงคราวสิ้นชีวิต

ทรัพย์สมบัติเอาไปไม่ได้
บ้านเรือนเอาไปไม่ได้
ตำแหน่งหน้าที่เอาไปไม่ได้
ญาติพี่น้องเอาไปไม่ได้
แม้แต่ร่างกายของตนเองก็ยังต้องทอดทิ้งไว้ในโลก

สิ่งที่ติดตามบุคคลไปได้จึงมิใช่ทรัพย์หรือร่างกาย แต่คือ กรรม กล่าวคือการกระทำทางกาย วาจา และใจที่ตนได้สั่งสมไว้

ดังนั้น สุภาษิตนี้จึงมิได้สอนให้มนุษย์เกลียดชังชีวิตหรือทอดทิ้งหน้าที่ แต่สอนให้ รู้จักใช้ชีวิตอย่างไม่ประมาท เพราะชีวิตมีเวลาจำกัด

๓. สัมพันธ์กับไตรลักษณ์

หลักธรรมที่ปรากฏชัดที่สุดคือ อนิจจัง คือความไม่เที่ยง

สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเปลี่ยนแปลงและดับไปเป็นธรรมดา ร่างกายก็เช่นเดียวกัน จากวัยเด็กเข้าสู่วัยหนุ่มสาว จากวัยหนุ่มสาวเข้าสู่วัยชรา แล้วในที่สุดก็ถึงความตาย

จึงสัมพันธ์กับหลักว่า

“อุปฺปาทวยธมฺมิโน”
แปลว่า “มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา”

และสัมพันธ์กับคำว่า มรณานุสสติ คือ การระลึกถึงความตายอยู่เนือง ๆ เพื่อไม่ให้ชีวิตดำเนินไปด้วยความประมาท

การระลึกถึงความตายที่ถูกต้อง มิใช่เพื่อให้เกิดความหวาดกลัว แต่เพื่อให้เกิด สติ ปัญญา และความไม่ประมาท

๔. ข้อคิด

พุทธสุภาษิตนี้สามารถนำไปเชื่อมโยงกับหลัก อัปปมาทธรรม คือความไม่ประมาทได้อย่างดี

เมื่อรู้ว่าชีวิตไม่ยั่งยืน เราควรถามตนเองว่า

วันนี้เราได้ทำความดีเพียงพอหรือยัง?
ได้รักษาศีลหรือยัง?
ได้ลดความโลภ โกรธ หลงหรือยัง?
ได้สร้างประโยชน์แก่ตนและผู้อื่นหรือยัง?

เพราะความตายไม่ได้เลือกว่าจะมาถึงเมื่อใด ผู้ที่คิดว่า “ยังมีเวลาอีกมาก” อาจประมาทจนไม่มีโอกาสแก้ไขตนเอง

พระพุทธศาสนาจึงมิได้ให้เรากลัวความตาย แต่ให้ เตรียมตัวให้พร้อมก่อนความตายจะมาถึง

๕. สรุปใจความสำคัญ

“สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ” สอนว่า สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมาแล้ว ย่อมต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก ไม่มีใครหลีกหนีความตายได้

เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงไม่ควรหลงยึดติดในร่างกาย ทรัพย์สมบัติ และสิ่งทั้งหลายจนเกินไป แต่ควรใช้เวลาที่มีอยู่ สร้างความดี รักษาศีล เจริญสมาธิ และอบรมปัญญา เพราะสิ่งเหล่านี้เป็นประโยชน์แก่ชีวิตอย่างแท้จริง

สรุป:

เกิดมาแล้วต้องตาย มีร่างกายแล้วต้องละทิ้งร่างกาย ทรัพย์ทั้งหลายเอาไปไม่ได้ ฉะนั้นจึงควรดำรงชีวิตด้วยความไม่ประมาท หมั่นทำความดี ละความชั่ว และชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ เพราะความตายเป็นสิ่งที่ไม่มีผู้ใดหลีกพ้นได้
๛