โอวาทอุปสมบท สอนนาคสนั่น, ศิรศักดิ์ ฯลฯ ณ วัดชยาราม

เราเคยโง่ เคยหลง ในเรื่องความสวยความงาม เดี๋ยวนี้เราจะหายโง่หายหลง ในเรื่องความสวยความงามกันเสียที ฉะนั้นท่านจึงให้พิจารณา ผม ขน เล็บ ฟัน หนังสักห้าอย่างเท่านั้นก็พอ ให้เข้าใจดีแล้วอื่นๆ กี่อย่างก็จะพลอยเข้าใจไปได้หมด ที่ได้เอาผม ขน เล็บ ฟัน หนังมาเป็นตัวอย่างนี้ ก็เพราะว่ามันเป็นสิ่งที่เรารู้จักดี แล้วเราเคยกระทำต่อมันมามากแล้ว

เรื่องผม โดยภาษาบาลี เรียกว่า เกษา เราเคยหลงเป็นของสวยของงาม ประดับประดาตกแต่งอวดกันโดยเฉพาะในระหว่างเพศ ทำให้สวยทำให้หอม ทำให้อะไรต่างๆ จนว่าเป็นเรื่องใหญ่ทีเดียว...

ผมนี้เป็นปฏิกูล คือน่าเกลียด ถ้าว่าโดยรูปร่างก็เป็นเส้นยาวๆ รูปร่างน่าเกลียด ถ้าว่าโดยสีก็สีดำ สีหงอก สีอะไรก็ตาม เป็นสีที่น่าเกลียด ถ้าว่าโดยกลิ่น ตามธรรมชาติแล้ว มันก็มีกลิ่นน่าเกลียด ถ้าว่าโดยที่เกิดที่งอกบนหนังศีรษะ เลี้ยงไว้ในน้ำเหลืองในเลือดนี้ มันเป็นที่เกิดที่งอกที่น่าเกลียด และหน้าที่การงานของมันก็หน้าเกลียด คือมันอยู่บนศีรษะสำหรับรับฝุ่นละออง หน้าที่การงานของมัน สำหรับรับฝุ่นละอองบนศีรษะ

สรุปแล้วก็ว่ารูปร่างก็น่าเกลียด สีสันวรรณะก็น่าเกลียด กลิ่นก็น่าเกลียด ที่เกิดที่งอกก็น่าเกลียด หน้าที่การงานของมันก็น่าเกลียด แต่เราก็ว่าหอมว่าสวย ชำเลืองดูกันในความเป็นของสวย นี่คือความโง่ของฆราวาส อย่าได้ติดเหลืออยู่ในจิตใจมาเป็นผู้นุ่งห่มผ้ากาสายะเหล่านี้เลย มองเห็นความโง่ของความเป็นฆราวาสแล้ว มีความสลดสังเวช แล้วเปลี่ยนจิตใจเสียใหม่ เพื่อความเหมาะสมแก่การนุ่งห่มผ้ากาสายะด้วย

สิ่งที่สอง ขน เรียกว่า โลมา โดยภาษาบาลี มีอยู่ทั่วไปทั้งตัวที่ละเอียดจนมองไม่เห็นก็มี ที่หยาบๆ จนมองเห็นก็มี พิจารณาผมว่าเป็นปฏิกูลอย่างไร ก็พิจารณาขนว่าเป็นปฏิกูลอย่างนั้น ยังจะต้องรู้ว่ามันมีอยู่ทั่วไปทั้งตัว ไม่เหมือนผมที่มีอยู่แต่ที่ศีรษะ เมื่อสิ่งปฏิกูลมีอยู่ไปทั่วทั้งตัว ก็หมายความว่ามีความเป็นปฏิกูลไปทั่วทั้งตัว นั่นเราไม่ควรจะโง่ จะหลงว่าเป็นของสวยของงาม

สิ่งที่สามคือ เล็บ เรียกโดยภาษาบาลีว่า นขา รูปร่างของเล็บก็น่าเกลียด สีสันวรรณะของเล็บก็น่าเกลียด กลิ่นของเล็บก็น่าเกลียด ที่เกิดที่งอกของเล็บก็น่าเกลียด หน้าที่การงานของเล็บ คือสำหรับ แคะ ควัก เกา อันนี้ก็น่าเกลียด อะไรก็ล้วนแต่ความเป็นน่าเกลียด เป็นความน่าเกลียด แต่เราก็หลงจะตกแต่งให้มันสวย ให้มันวาว หรือให้มันอะไรต่างๆ ตามที่นิยมกันด้วยความโง่ ไปทำสิ่งที่ไม่จำเป็นจะต้องทำ ความโง่ชนิดนี้จะติดมาในจิตใจ ของผู้จะนุ่งห่มผ้ากาสายะไม่ได้

สิ่งที่สี่ ฟัน เรียกโดยบาลีว่า ทันตา เป็นของน่าเกลียดที่เห็นได้ง่ายที่สุด ถ้าตัดริมฝีปากออกเสียให้หมด ให้ฟันโผล่ออกมาเท่านั้น คนก็จะวิ่งหนีซึ่งกันและกัน ฟันนี้รูปร่างของมันน่าเกลียด สีสันวรรณะเหมือนกระดูกของมันนี้ก็น่าเกลียด กลิ่นของมันตามธรรมชาติก็น่าเกลียด ที่เกิดที่งอกในเหงือกเลี้ยงไว้ในเลือดในน้ำ เหลืองก็น่าเกลียด หน้าที่การงานของมันคือ บดอาหารอันแสนจะน่าเกลียด เราก็ยังมาจะทำให้มันหอม ให้มันสวย ยิ้มแย้มสำหรับอวดกัน นี้เป็นความโง่ของฆราวาส อย่าได้ติดมาในจิตใจของผู้จะบรรพชาอุปสมบทเลย

เรื่องที่ห้า หนัง เรียกโดยภาษาบาลีว่า ตโจ คือผิวหนังที่หุ้มอยู่ทั้งกายนี้ ให้พิจารณามากเป็นพิเศษว่า เป็นสิ่งที่น่าเกลียดปฏิกูลด้วย แล้วเป็นอันตรายคือเป็นสัมผัส เป็นที่ตั้งแห่งสัมผัสให้เกิดกิเลสได้โดยง่ายด้วย ในข้อที่เป็นของปฏิกูลนั้น ดูผิวหนังก็แล้วกันว่า รูปร่างของผิวหนังก็น่าเกลียด สีสันวรรณะของมันก็น่าเกลียด กลิ่นของมันตามธรรมชาติก็น่าเกลียด ที่เกิดที่งอกของมัน ที่เลี้ยงไว้ในเลือดในน้ำเหลืองนี้ก็น่าเกลียด และหน้า ที่การงานของผิวหนังนี้ก็คือ เป็นที่ถ่ายเข้าถ่ายออก ซึ่งสิ่งสกปรกในร่างกาย เป็นที่รับฝุ่นละอองทั่วไปทั้งตัว เป็นที่ระบายความร้อนเป็นต้น ล้วนแต่เป็นหน้าที่การงานที่หน้าเกลียดทั้งนั้น

ถ้าเราจะมาว่าสวยว่างาม ประดับประดาผัดทาตกแต่งหลอกลวงกันอย่างนี้ มันเป็นคนโง่ ความโง่ของฆราวาสในข้อนี้อย่าได้ติดมาเลย

อีกอย่างหนึ่งที่ว่าเป็นอันตรายนั้น หมายความว่า สัมผัสทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ห้าอย่างนี้ สัมผัสทางกายร้ายแรงกว่าสัมผัสทางใด กิเลสตัณหาเกิดขึ้นจากการสัมผัสทางกายยิ่งกว่าทางอื่น แล้วก็คือทางผิวหนังนี้เอง ดังนั้นผิวหนังทั่วตัวหรือบางแห่งบางส่วนโดยเฉพาะนั้น เป็นที่ตั้งแห่งความรู้สึกสัมผัส ที่ให้เกิดกิเลสอย่างยิ่ง นี่เรารู้จักมันในฐานะที่เป็นอันตราย เรารู้จักผิวหนังในฐานะที่เป็นของปฏิกูลด้วย เป็นอันตรายด้วย แล้วก็หายโง่อย่างฆราวาส มาเป็นผู้ฉลาดอย่างพระอริยเจ้า เหมาะสมที่จะนุ่งห่มผ้ากาสายะต่อไป

เรื่อง ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ห้าอย่างนี้เป็นอย่างนี้ เธอจะต้องมีความเข้าใจที่นี้และเดี๋ยวนี้ เพื่อให้จิต ใจสะอาด ปราศจากความโง่ของฆราวาส ในเรื่องสวยเรื่องงามแล้ว มีจิตใจเหมาะสมที่จะนุ่งห่มผ้ากาสายะ ที่นี้และเดี๋ยวนี้ด้วยเหมือนกัน ถ้าหลังจากนั้นก็จดจำไว้ฝึกฝนไว้ให้คล่องแคล่ว สำหรับจะต่อสู้กิเลสอันจะมารบ กวนอีก ในโอกาสที่เราบวชแล้วในวันต่อๆ ไปด้วย นี้คือเรื่อง ตะจะปัญจะกะกัมมัฏฐาน

พุทธทาสภิกขุ

อ่าน / ฟัง https://pagoda.or.th/buddhadasa/2019-05-24-10-13-41-3.html